سیره های مردانه، سفره های زنانه

به گزارش شبکه اطلاع رسانی دانا به نقل از تبریز بیدار 

رویت هلال ماه

 پیشینه رؤیت هلال ماه در روستاهای آذربایجان شرقی حکایت‌های جالبی دارد. پیش از این‌که رادیو و تلویزیون وارد جامعه ایران شود، روستاییان برای رؤیت هلال ماه به پشت بام‌ها می‌رفتند و ساعت‌ها منتظر می‌ماندند همزمان چندین سوار را هم به روستاها و شهرهای اطراف می‌فرستادند تا خبر رؤیت هلال ماه را بیاورد. در گذشته‏ این مسأله برای اطلاع از پایان ماه مبارک رمضان و خبردار شدن از عید فطر هم اتفاق می افتاد.

کیسه دوزی. "برکت کیسه سی"

ابراهیم حق پرست در مجموعه پژوهشی «رمضان در فرهنگ مردم» می نویسد: در برخی از روستاهای آذربایجان شرقی از جمله حومه اهر، مراغه، تسوج و شبستر مراسم «کیسه دوزی» در روزهای خاص این ماه متداول است.

آخرین جمعه ماه رمضان، 27 ماه رمضان یا آخرین پنجشنبه این ماه روزی است که در نقاط مختلف استان و منطقه، زنان و دختران گرد هم آمده و هر خانواده برای خود کیسه ای می دوزد. سپس مقداری پول در این کیسه ها می گذارند و بر آن دعا خوانده فوت می کنند و این را تا سال دیگر در صندوقچه خود نگاه می دارند. این کیسه را ”برکت کیسه سی” یا کیسه برکت نامیده و اعتقاد دارند بدین صورت هرگز دچار فقر و بی پولی نخواهند شد.

در اینجا هم مثل ماجرای قربانی کردن مشخص است آذربایجانی ها ماه رمضان را ماه متفاوتی می بینند و خصوصا به دلیل حضور شب های قدر در این ماه _ شب هایی که سرنوشت انسان برای سال آینده در  مقدر می شود_ سعی در انجام کارهایی برای کسب برکت از این ماه دارند.

افطاری و سحری. "افطارلیق" و " اوباش دان"

اوباشدان در مناطق آذربایجان ساده و بدون تشریفات خاص برگزار می شود و مهمانی ها به افطار موکول می شوند. بیشتر مردم برای اوباش دان از غذاهای ساده استفاده می کنند اما در بعضی مناطق آذربایجان غذای اصلی مردم برای سحری آبگوشت است که این مسأله هنوز هم بین افراد کهنسال این منطقه مرسوم است. افطاری ها اما با تشریفات زیادی برگزار می شده و هنوز هم رسم تشریفات و سفره های رنگ به رنگ افطار در این منطقه وجود دارد. سوپ وآش پای ثابت این سفره ها هستند. دلمه، کوکو و غذاهای سنتی دیگر هم به عنوان پیش غذا در این سفره ها حضور دارند و برنج که با خورشت های متفاوت و مرغ سرو می شود هم بخش دیگری از غذاهای افطار را تشکیل می دهند.

یک خانم تبریز که به تازگی ازدواج کرده است در این باره می گوید: اگر چه روزه داری در روزهای گرم کمی سخت است اما لذت آماده کردن افطار و سفره های رنگ به رنگی که از بچگی دیده ایم باعث می شود که بدون خستگی هم برای خودمان و هم مهمانانمان افطار آماده کنیم. وی با اشاره به این که اصلا افطاری های رستورانی را دوست ندارد می گوید: رنگ به رنگ بودن سفره افطار به معنای تشریفات اضافه نیست و حتی با و وسایل خیلی ساده هم می توان سفره ای متفاوت داشت.

کیسه فاطمه

در برخی از روستاهای آذربایجان شرقی، در روز جمعه آخر ماه رمضان، زنانی که بچه دار نمی‌شوند، هنگام عصر به مسجد می‌روند و دو رکعت نماز حاجت به جا می‌آورند. سپس از مسجد خارج می‌شوند و به منزل هفت زن که اسم آنها فاطمه است، می‌روند و از هرکدام یک تکه پارچه می‌گیرند.آنها از پارچه‌های یاد شده، پیراهنی بچه گانه به نام "پیراهن فاطمه" می‌دوزند و نزد خود نگاه می‌دارند و عقیده دارند تا ماه رمضان سال آینده حتماً بچه دار خواهند شد.‏ 

 شب های قدر با هیئت های عزاداری" سیره" رنگ دیگری به خود می گیرد

برگزاری مراسم شب های قدر در ماه رمضان این منطقه حال و هوایی متفاوت دارد.اگر چه مردم آذربایجان نیز مانند بیشتر مردم ایران مراسم را در مکان های عمومی نظیر مساجد و حسینیه ها برگزار می کنند اما عده ای از مردان به برگزاری این مراسم در خانه هایشان می پردازند. یک جلوه از مراسمی که در خانه ها برگزار می شود هیئت ها ی مذهبی مردانه ای است که در ترکی به آن "سیره" می گویند. سیره ها در واقع هیئت های عزاداری  محله ای و مردانه ای هستند که در بیشتر ماه ها و ایام عزاداری در خانه عزاداران و احیانا مساجد برگزار می شود. زمان برگزاری سیره ها بیشتر در ساعات پایانی شب است و مراسمی نظیر سخنرانی، تلاوت قرآن و سینه زنی در آنها رواج دارد.

"حال و هوای سیره ها در شب های قدر از همیشه متفاوت است" این جمله را یکی از اعضای هیئت "لب تشنگان کوثر" تبریز می گوید. این مرد 30 ساله که از کودکی بواسطه پدرش در این مراسم حضور داشته است در این باره می گوید: هیئت ها به غیر از اینکه راه و رسم عزاداری را به ما یاد می دهند محلی برای انجام بعضی فعالیت های اجتماعی محله ای نظیر دستگیری از مستمندان نیز هستند. وی با اشاره به محرم و صفر که ماه های پر رونقی برای سیره ها هستند می گوید: سیره های ماه رمضان و خصوصا شب های قدر عالی ترین محل راز و نیاز با معبود و عزاداری برای امام اول شیعیان می باشد و می افزاید: حال و هوای این شب ها در هیچ زمان دیگری تکرار نمی شود. وی درباره  محل برگزاری سیره می گوید: عموما سیره ها در خانه اشخاص برگزار می شود و تنها مردان در آن حضور دارند این مسأله حتی حالا که بیشتر خانه ها کوچک شده اند هم تغییری نکرده است اما هستند کسانی که این مراسم را در مساجد و حسینیه ها برگزار می کنند.  

مراسم غروب آخر

در گذشته برای خبر دار شدن از عید فطر، مردم غروب روز آخر ماه رمضان براى دیدن هلال ماه بار دیگر به پشت بام‏‌ها و بلندی‌ها می‌رفتند و با دیدن هلال ماه روز اول شوال رسیدن عید فطر را به یکدیگر تبریک می گفتند. امروزه اگر چه به دلیل گسترش رسانه های جمعی این مسأله کمرنگ شده است اما مراسم عید فطر خصوصا به جهت بیشتر شدن تعطیلات این عید در سال های اخیر همچنان به شکل های مختلف و بسیار با شکوه برگزار می شود. حضور در نماز عید فطر و انجام امور مربوط به فطریه ، سر زدن به خانواده بزرگان و اقوام در رور عید فطر و صرف  ناهار ، بازدیداز خانواده هایی که فردی در آنها در گذشته و "نو عید هستند"، رفتن به مسافرت های کوتاه از جمله کارهایی هستند که مردم در پایان ماه مهمانی خدا انجام می دهند.

مروری بر  آداب و رسوم مردم منطقه در ماه مبارک رمضان نشان از  تنوع گسترده این آداب دارد و نشانگر این است که مردم آذربایجان ماه رمضان را به روش های گوناگون و گاه گسترده تر از آیین های نوروزی برپا می کنند.