خانه مجد؛ گرته‌برداری از تاریخ، الگوسازی برای آینده

به گزارش شبکه اطلاع رسانی راه دانا؛ به نقل از  ندای اصفهان، در قسمت قبل از وجود ۲۵۰ خانه تاریخی در منطقه ۳ شهرداری اصفهان خبر دادیم(+) و قرار شد تا به مرور برخی از این خانه ها را که فرصت هایی را در اختیار میراث فرهنگی و گردشگری اصفهان در اختیار ما قرار می دهند معرفی کنیم.

خانه مجدالعلما، که امروز مرمت شده و با نام «سرای سیمرغ» تجدید حیات یافته است، روزگاری متعلق به معلمی آزاده، عالمی وارسته و میهن‌پرستی مشروطه‌خواه بود: میرزا محمد دستجردی، یا «میرزای معلم» یا «نظام الاسلام».

محمد، فرزند عبدالعلی دستجردی در سال ۱۲۴۸ شمسی در دستگرد برخوار اصفهان متولد می‌شود. وی که دل‌باخته آموزش دینی بوده، در جوانی به اصفهان کوچ کرده و به تحصیل در حوزه علمیه می‌پردازد. او پس از طی مدارج علمی، خود به تدریس مشغول می‌شود که عمق دانش و روش شایسته‌ای که برای تعلم اختیار کرده بود، لقب «میرزای معلم» را برایش همراه آورده بود.

میرزای معلم در دوران پر تلاطم مبارزات مشروطیت، دوشادوش علمای طراز اول اصفهان از جمله مرحوم حاج آقا نورالله نجفی و نیز هم‌پای غیورمردان بختیاری از جمله مرحوم سردار جنگ به مبارزه پرداخت که به این سبب، لقب «نظام الاسلام» را نیز برایش به همراه آورد. این عالم میهن‌پرست همراه با حاج آقا نورالله نجفی، علاوه بر رفاقت و هم‌فکری، همسایه نیز بودند و در کوچه پشت مسجد جامع عباسی (مسجد امام کنونی) زندگی می‌کردند. از همین روی می‌توان خانه مجد را از مراجع دیگر مردم اصفهان و از پایگاه‌های مهم مشروطیت در نظر گرفت، چرا که علاوه بر مرکزیت در رفع و رجوع امور روزانه، در جریان مبارزات نیز محل وقوع وقایع بسیاری بوده است.

در مورد مرمت این خانه

با توجه به قدمت این بنا که به دوران اواسط قاجاریه برمی‌گردد، خسارات وارده بسیار زیاد بوده است و بجز پوسته‌ای از آن، چیزی باقی نبود. سازمان‌های مردمی و دولتی که در رأس آنها شهرداری اصفهان و میراث فرهنگی قرار دارند، در طی یک هماهنگی و همکاری با بخش خصوصی، این خانه را که وسعتی حدود ۱۵۵۰ متر مربع در جنوب مسجد امام قرار دارد و از یک در به محله پشت مطبخ نیز مسیر دارد، به شرکت خصوصی اتحاد میراث ایرانیان برای انجام فعالیت‌های مرمت، بازسازی و احیا واگذار می‌کند.(+)

مرمت این ملک ۲۰ ماه به طول می‌انجامد و هزینه‌ای چندین میلیاردی در بر داشته است. هم‌اکنون این خانه تاریخی که در اختیار بخش خصوصی قرار دارد با مجوز تاسیسات پذیرایی و گردشگری با نام «سرای سیمرغ» مورد استفاده قرار می‌گیرد؛ و به طور مثال ضلع شمالی آن تالارهای چند منظوره، ضلع غربی رستوران، طبقه همکف و اول سالن پذیرایی و ضلع شرقی آن غرفه‌های صنایع دستی جانمایی شده است. بنابراین در حالی که بودجه‌های سازمان‌های دولتی توانایی تامین هزینه‌های بازسازی خانه‌های قدیمی را ندارند، شاید بهترین الگوبرداری همین همکاری با بخش خصوصی باشد.

پیش از مرمت

این خانه که دارای حیاط مرکزی است، ایوانی بلند با ۶ ستون در برابر حیاط مرکزی خود دارد. اتاق‌های کوچک در طرفین اتاق مرکزی و حوض‌خانه به وضوح معماری بناهای مسکونی دوران قاجار را به یاد می‌آورد، هرچند پس از ۱۵۰ سال، تغییرات زیادی در این خانه ایجاد شده است. خانه مجد یکی از ماندگارهای شهر اصفهان است و بخشی از هویت این شهر را در خود نگه داشته. بخشی از این هویت به کالبد و آذین‌بندی آن باز می‌گردد که نمایانگر ویژگی‌های سبکی معماری آن در دوران قاجار است. بخشی دیگر از هویت آن مربوط به موقعیت و جایگاه آن در بافت شهری می‌شود که نشانگر عملکرد آن در روزگار خود بوده است؛ و در نهایت بخشی از این هویت وابسته است به هویت ساکنان این خانه که امروزه به نیکی از ایشان یاد می‎شود. این خانه از جمله بناهایی است که بخشی از تاریخ سیاسی، فرهنگی و اجتماعی شهر اصفهان را به چشم خود دیده و در خود جای داده است.

پس از مرمت

در ستایش معماری این خانه‌ها این طور باید گفت که علاوه بر جنبه‌های معنوی و فُرمی مشترکی که وجود دارد، در ساخت این بناها شرایط آب و هوایی و فرهنگ و هویت بومی مردم اصفهان به وضوح نمایان است. شکل‌های ساده که به دلیل اهمیت نقش‌نگاری‌ها و شکل‌های متناسب همراه با اصل پیچیدگی که تنها برای زینت خانه نبوده و معنادار و واجد ارزش‌های بصری و نشانه‌شناسانه نیز هستند، سعی بر نمایش یک زیبایی غیرزمینی را دارند تا با نفوذ معنوی، به انسان صفات کمال را القا نمایند.

هر اثر هنری که انسان با آن در ارتباط باشد در روح انسان اثرگذار خواهد بود؛ حال آنکه هنر معماری به دلیل آنکه بیش از هر هنر دیگری انسان را درگیر خود می‌کند (انسان را در بر می‌گیرد و سایر هنرها را نیز به خدمت خود در می‌آورد)، به جرأت می‌توان گفت تاثیرگذارترین هنر بر روحیه و شکل‌گیری فُرم روحی انسان است. از جهت دیگر، معماری و انسان بر یکدیگر اثرات متقابل دارند. همان طور که انسان‌ها بناها را می‌سازند، بناها نیز بر روی کلیت زندگی هر فردی اثرگذار هستند. بنابراین اگر انسان در خانه‌ای ساکن باشد که متناسب با هویت و فرهنگ او بنا شده باشد، بیشترین تاثیر متقابل را در فرایند رشد و کمال کسب خواهد کرد.

خانه‌های قدیمی از مصالح، وسعت، اصل محصوریت، همگانی بودن، مقیاس انسانی و طراحی بومی بهره برده‌اند؛ مواردی که اگر در طراحی و ساخت خانه‌های امروزین نیز رعایت می‌شدند به جرأت می‌توان گفت که نیمی از مسائل حاشیه‌ای مربوط به اختلافات لاینحل همسایگی، مردمی و حتی خانوادگی کاسته می‌شد. در صورتی که جامعه ایرانی و طراحان و سازندگان مجموعه‌های سکونتی فُرم بناها و معماری اصیل و بومی ایران که در طول تاریخ قوام یافته است را بشناسد، آن را تجربه کند و مدت زمانی را در آن سیر و تأمل کند، به طور خودکار به سمت آن گرایش پیدا کرده و با یک تیر چند نشان زده شده است؛ و این میسر نیست مگر با بها دادن به خانه‌های قدیمی و سنتی در اصفهان.

متین جلوانی (پژوهشگر شهرسازی)

انتهای پیام/