شهر گیوی از منظر باستان شناسی

به گزارش شبکه اطلاع رسانی راه دانا به نقل از کیویمیز، شهرستان کوثر به مرکزیت شهر گیوی با وسعت تقریبی 1245 کیلومتر مربع با ارتفاع تقریبی 1500 متر از سطح دریا در منتهی الیه سمت جنوبی استان اردبیل واقع شده و از سمت شمال با شهرستان اردبیل ، از سمت شمال شرق با استان گیلان، از سمت شرق وجنوب شرق با شهرستان خلخال، از سمت شمال غرب با شهرستان نیر و از سمت غرب و جنوب غرب با شهرستان میانه هم مرز می باشد و مشتمل بر 2 بخش مرکزی و فیروز با 4 دهستان و 101روستا است. مجموعه­ی این شهرستان بنام بخش سنجبد از توابع شهرستان خلخال بوده که در تاریخ 10/10/1375 با تصویب هیات دولت به شهرستان تحت نام کوثر ارتقاء یافت

از نظر مطالعات باستان شناسی شهرستان کوثر هنوز به صورت سیستماتیک و دقیق بررسی باستان شناسانه نشده است با این وجود آثار شناسایی شده نشانگر غنای منطقه از حیث تراکم آثار باستانی و شاخص بودن آنهاست. کنکاشی در آثار جغرافی نویسان مسلمان نشان می دهد شهرستان کوثر بویژه بخش فیروز از دیر باز محل اسکان و رفت و آمد گروه­های مختلف انسانی در مسیر­های تجاری که مناطق داخلی ایران را با قفقاز متصل می نموده، بوده است. در اواخر قرن ششم ه.ق یاقوت حموی در کتاب خود معجم البلدان در رابطه با منطقه کوثر و خلخال می نویسد که این مناطق در مشرق آذربایجان، نزدیک گیلان واقع شده و مزارع آن بیشتر در وسط کوه­های بلند قرار دارد و از آن مناطق تا قزوین 7 روز راه است. در قرن هشتم ه.ق حمداله مستوفی توصیف دقیق­تری از منطقه بدست می دهد. وی در کتاب نزهه القلوب می نویسد: خلخال شهر وسط بوده است و اکنون دیه است کمابیش صد موضع به چهار ناحیه و خامده بیل و سجرود و انجیلا باد از توابع اوست و میجین ‌‍‌‍] میره جین ] در سابق شهر فیروز آباد نام که بر سر گریوه بر دلیز بوده حاکم نشین آن دیار بوده است و حکامش را آقاجریان می گفته اند و بعد از خرابی فیروزآباد خلخال حاکم نشین شد و اکنون آن نیز خراب است در آن ولایت بحدود دیه کوئی [گیوی ] دره است بطرف آفتاب روی آن دره چشمه است که آبش به تابستان یخ می بندد [ منظور غار بوزلوخ است ] و بر طرف قماه که قزاونه یسا خوانند چشمه­ی دیگر است که در آبش بیضه می پزد  [ منظور از این چشمه آب درمانی ایستی سوئی ( آبگرم) است ]  این توصیفات نشان می دهد که شهر فیروزآباد قبل از خلخال حاکم نشین و مرکز شهری منطقه­ای بوده که شهرستان­های فعلی کوثر، خلخال و طارم زنجان را در بر می گرفته است چرا که مستوفی در توصیف منطقه­ی طارم می نویسد که طارمین ولایتی گرمسیر است بر شمال سلطانیه به یک روز راه و در او ارتفاعات بسیار نیکو می باشد و اکثر میوه­ی سلطانیه از آنجاست. در اول آنجا شهری فیروزآباد نام به زمین طارم سفلی دارالملک بود. توصیفاتی این چنین از منطقه نشان می دهد که فیروزآباد در قرون اولیه اسلامی و تا قرن هفتم مهمترین مرکز شهری منطقه بوده و در مسیر اصلی مرکز و غرب فلات ایران با قفقاز قرار داشته است.

بررسی­های باستان شناسی نیز اطلاعات جغرافی نویسان را تایید می کند. وجود پل ها،قلعه­ها، کاروانسراها و تپه­های باستانی متعدد در منطقه نشان دهنده­ی اهمیت شهرستان کوثر وسابقه­ی تاریخی منحصربفرد آن است. از قدیم الایام جاده­ی معروف ابریشم مهمترین مسیر ارتباطی و تجارت شرق و غرب بوده است. این جاده که از خراسان وارد فلات ایران می شد پس از رسیدن به ری به دو شاخه تقسیم می شد. یکی از طریق همدان به کرمانشاه و سپس وارد بین النهرین می شد و دیگری از طریق زنجان، میانه  به تبریز می رسید و از آنجا به ارزروم آناتولی می پیوست. مسیر زنجان- تبریز در میانه یک شاخه­ی دیگری نیز داشت  که از طریق فیروزآباد شهرستان کوثر به اردبیل و مغان می رسید و از آنجا به قفقاز می رفت. امروزه بناهای متعددی در محدوده­ی شهرستان کوثر و به خصوص فیروزآباد شناسایی شده که به خوبی مسیر جاده ابریشم مورد بحث را نمایان می کند. مهمترین این آثار پل با شکوه قیز کورپوسی ( یا پل پرده لیس ) بر روی قزل اوزن در روستای افشار از توابع بخش فیروز شهرستان کوثر است. این پل شش دهانه با پی سنگی و بدنه آجری با استفاده از ملات آهک ساخته شده و بر اساس آثار کشف شده از پیرامون آن قبل از دوره­ی ایلخانی احداث شده است. در ادامه­ی مسیر پل و نرسیده به روستای امیر آباد بخش فیروز در دامنه­ی صخره­ها و پرتگاه­ها آثار سنگ فرش قابل مشاهده است و در کنار همین راه ارتباطی آثار یک بنای سنگی دیگری معروف به قوش اوتوران قرار دارد که به احتمال قوی بقایای یک کاروانسرا و توقف­گاه جهت استراحت کاروانیان و مسافران می باشد. آثار دیگری مثل قبرستان یددی قارداشلار در نزدیکی روستای امیر آباد با سنگهای تراشیده شده ی ایلخانی دال بر پرتردد بودن و اهمیت راه مواصلاتی فوق الذکر است. وجود آثار فراوان دوره­ی ایلخانی در بخش فیروز و قسمت شمال غربی بخش مرکزی شهرستان کوثر نشانگر این مسئله است که در این دوره ایلخانان برای رفت آمد از سلطانیه و شهر مغولیه ( خونج- کاغذ کنان ) به دشت مغان جهت استفاده از قشلاقات منطقه از همین جاده ابریشم  استفاده میکردند. گذشته از این موضوع قلاع متعدد در منطقه­ی فیروزآباد و گیوی نشاندهنده این مسئله است که وجود کوهستان های مرتفع شهرستان کوثر وخلخال محل مناسبی جهت استقرار گروه های مخالف دولت مرکزی بوده است. درمنابع جغرافیای تاریخی نیز به این موضوع اشاره شده است. از سوی دیگر برخی از قلعه های منطقه از وسعت بالایی برخوردارند و محل احداث این قلعه ها نیز در دامنه های کوهها و زمین های نسبتاً صاف است. این امر نشان می دهد که قلعه های فوق توسط حاکمان محلی یا نیروهای حکومت مرکزی برای برقراری نظم وامنیت و یا جهت پشتیبانی از نیروهای مستقر در مرزهای آن روز بوده است. ازجمله این قلعه می توان به قالا دوزی در گیوی علیا اشاره کرد که وسعت آن به بیش از 10 هکتار می­رسد. و چندین برجک نگهبانی و دو دروازه ورودی همراه با تاسیسات داخلی دارد.

در اهمیت ارتباطی شهرستان کوثر گذشته از جاده ابریشم می توان به احداث پل فیروزآباد توسط متفقین درطی جنگ جهانی دوم اشاره کرد.این پل جهت عبور ومرور نیروهای متفقین و تسلیحات شان بمنظورکمک رسانی به شوروی سابق احداث شده است. راه آهن و راه آسفالته اصلی در حال ساخت میانه – اردبیل که در بخش غرب و شمال غربی شهرستان کوثر احداث می شود؛ در همان مسیر قدیمی جاده ابریشم قرار دارد که این مسئله باز نشاندهنده­ی موقعیت سوق الجیشی و استراتژیک شهرستان کوثر می باشد.

بطور کلی مطالعات مقدماتی باستان شناسی در شهرستان کوثر نشان می دهد که این منطقه حداقل از دوران مفرغ ( حدود 5 هزار سال پیش ) مسکون بوده و حتی در حاشیه­ی رود قزل اوزن احتمال کشف آثار انسانهای عصر پارینه سنگی ( تا یک میلیون سال پیش ) نیز وجود دارد.

انتهای پیام/