فرش قم؛ نفیس‌ترین و گران‌بهاترین فرش دنیا، روبه‌زوال است

به گزارش شبکه اطلاع رسانی راه دانا به نقل از سایت خبری کریمه، فرش قم از دیرباز به دلیل کیفیت و طرح و تنوع خاص زبانزد بوده است، به طوری که از قدیم بخش قابل‌توجهی از زنان و مردان قمی به بافت فرش‌های ابریشمی و پشمی اشتغال داشته‌اند، مسئله‌ای که این روزها با برخی از مشکلات جدی مواجه شده است...

گفتنی است که هر چند صنعت قالیبافی از دیرباز بین عشایر و روستاییان قم رایج بوده است، اما سابقه قالیبافی در قم با شیوه فعلی به اواخر دهه دوم قرن بیستم میلادی یعنی حدود 80 سال قبل می‌رسد.

از این رو این صنعت به‌سرعت در شهر قم معمول و رایج شده و به تدریج به روستاهای اطراف نیز گسترش یافت، با این حال صنعت قالیبافی در بین عشایر شاهسون منطقه از قبل به شیوه ذهنی بافی معمول بوده است.

لازم به ذکر است که قالی‌های قم ابتدا با استفاده از پشم‌های نه چندان ظریف وارد بازار می‌شدند و عموماً با رجشمار 40 انجام می‌گرفتند، در سال‌های بعد هنرمندان قالیباف قم تحول قالیبافی را به حد تکامل رسانیده و با مهارت و توانایی خاصی مبادرت به بافت فرش‌های تمام ابریشم با رجشمار بسیار بالایی نمودند.

جالب‌توجه است که عامل تعیین‌کننده برای شناسایی قالی‌های قم تکنیک کار است زیرا که کاملاً منظم و کامل است، اگر به قالی‌های جدید باکیفیت عالی دقیق شویم، در پشت این قالی‌ها بخصوص در کلفتی پودها، تار و یا گره‌ها، پاره‌ای بی‌نظمی‌ها را خواهیم دید که البته قابل‌چشم‌پوشی‌اند.

این بی‌نظمی در قالی‌های قم مطلقاً وجود ندارد و نظم آن‌ها به نحوی است که گاهی انسان را به تردید می‌اندازد و این تردید تا جایی است که فکر می‌کند مبادا این قالی با ماشین بافته شده است!

چراکه بافت آن بسیار فشرده و بادوام و تار آن از نخ پنبه‌ای تابیده شده و پود آن نازک‌تر است، گره‌ها از پشم زیبای محلی که به نام سبزوار معروف است می‌باشند، این گره‌ها بسیار کوچک‌اند و از نوع فارسی باف می‌باشند، ارتفاع پرزها نیز متوسط و فقط در یک‌طرف این قالی‌ها ریشه دیده می‌شود، ریشه‌ها هم دوتایی و به هم تابیده هستند، بعلاوه این ریشه‌ها بجای این‌که صاف باشند به نظر می‌رسند که به‌طور نامنظمی از قالی بیرون جهیده‌اند.

همچنین قالی‌های قم به دلیل ظرافت بسیارشان شهرت دارند، حداقل 2500 گره در هر دسیمتر مربع دارند و در قالی‌های نامرغوب این تعداد به 10000 گره در هر مترمربع می‌رسد و در قالی‌های ابریشمی این تعداد بیشتر است و نوع گره، گره فارسی است، بندرت جفتی بافی نیز در این منطقه دیده می‌شود.

پرزها در قالی قم نیز محکم و کمی خشن بوده و بیشتر از پشم تابیده بسیار نازک یا ابریشم تابیده بسیار ظریف استفاده می‌شود، پرز قالی‌ها معمولاً کوتاه و چنانچه از ابریشم باشد بسیار کوتاه چیده می‌شود.

گفتنی است که طرح‌های قالی قم همانند رنگ‌های مورداستفاده از تنوع و گستردگی خاصی برخوردار است، نقشه‌های قالی‌های قدیمی قم را طرح‌های مشهور به لچک، ترنج شاه‌عباسی، محرابی و شکارگاه تشکیل می‌دادند، این طرح‌ها که با اقتباس از نقشه‌های کاشان و اصفهان تهیه شده بود به‌سرعت با خلاقیت طراحان قم دچار تحول شده و سبک جدیدی در صنعت قالیبافی ایران پدیدار گشت، این سبک با ویژگی‌هایی نظیر طراحی استادانه و هماهنگی نقوش و رنگ‌آمیزی بدیع و کم‌نظیر به "سبک فرش قم" مشهور گردید.

از این رو بافندگان قمی، ترجیح می‌دهند که دلپذیرترین طرح‌های سایر مراکز قالیبافی ایران را که در مرور زمان مطلوب و مقبول طبع همگان واقع شده‌اند با مختصر تغییراتی ببافند.

به‌طورکلی می‌توان طرح‌های رایج در قالی‌های قم را در موارد زیر خلاصه کرد: بندی خشتی (موزاییکی بختیاری)، بته‌ای، درختی، شکارگاه، هندسی جوشقانی، شاه‌عباسی، لچک ترنج، شاه‌عباسی افشان، محرمات، ترنجی کف ساده، بندی کتیبه‌ای، محرابی، گل فرنگ و ضل السلطانی، محتشم و خشتی.

علاوه بر این صنعت قالیبافی قم همواره به استفاده از رنگ‌های زیبا و چشم‌نواز مشهور بوده است، تعداد رنگ‌های مصرفی در فرش قم، ابتدا محدود به چهار الی 6 رنگ بوده است اما به موازات تکامل طرح‌های اولیه فرش، تعداد رنگ‌ها نیز در فرش قم افزایش یافته است.

بر همین اساس افزایش تنوع در طرح‌های فرش قم و تحولاتی که اخیراً در طراحی فرش این استان به وقوع پیوسته است تعداد رنگ‌های مصرفی در فرش‌های قم را به میزان قابل‌ملاحظه‌ای افزایش داده است، به گونه‌ای که در حال حاضر فرش‌هایی با بیشتر از 40 رنگ مشخص و متمایز طراحی و بافته می‌شوند.

شایان ذکر است که کارگاه‌های رنگرزی این شهرستان سابقاً کلیه رنگ‌های موردنیاز خود را از گیاهان رنگزای محلی تأمین نموده و بعضاً نیز از مواد طبیعی دیگری مانند نیل و قرمز دانه و روناس که در منطقه به عمل نمی‌آمد استفاده می‌نمودند، اما در سال‌های اخیرعلاوه بر به‌کارگیری مواد اولیه طبیعی و گیاهان رنگزا از رنگ‌های شیمیایی کرومی- اسیدی راکتیو و سایر رنگ‌های مرغوب و مقاوم نیز به شیوه علمی استفاده می‌نمایند.

براساس آمارگیری صنعت و معدن که در سال 1373 شمسی انجام شده است، در استان قم 3163 واحد کارگاه قالیبافی دایر می‌باشد، اکثریت این کارگاه‌ها در مرکز استان مستقر بوده و تعداد محدودی نیز در بخش‌های تابعه مشغول فعالیت هستند، کارگاه‌های قالیبافی این استان با وجودی که بین 1 تا 3 نفر قالیباف دارند نظام کارگاهی آن‌ها با روش‌های کارگاه‌های بزرگ قالیبافی مشابه است.

اما متأسفانه امروزه صنعت و هنر فرش‌بافی در جای‌جای ایران و همچنین قم با مشکلات متعددی روبه روست و عملاً از روند روبه رشد خود باز مانده است، به گونه‌ای که فرش قم که به دلیل دارا بودن تنوع و طرح‌های ویژه در بازارهای داخلی و خارجی جایگاه ثابتی داشته دچار نقص در تولید و فروش شده است.

با این حال هنوز هم بیش از 90‌ درصد این کالا نیز به بازارهای جهانی صادر می‌شود و طبق آمار‌ها بیش از 10 هزار بافنده در شهر قم فعالیت مستمر فرش‌بافی دارند و در مجموع فرش‌بافی اشتغال بخش عمده‌ای از اهالی استان را به خود اختصاص داده است.

... و اما درباره اینکه چرا این هنر دیرینه ایرانی این روزها حال و روز خوبی ندارد تحلیل‌ها گوناگون است، اما آنچه که مشخص می‌شود این است که از یک‌سو تولید گسترده و کم‌هزینه فرش در کشور چین با طرح‌های کپی شده راه را برای صادرکنندگان ایرانی سخت کرده و از سوی دیگر در داخل نبود ثبات اقتصادی منجر به افزایش هزینه تولید فرش شده است تا جایی که برخی از بافندگان و همچنین کارگاه‌های بزرگ فرش‌بافی به دلیل نداشتن بازدهی مجبور به تعطیلی شده‌اند!

آن‌طور که معاونت بازرگانی خارجی سازمان صنعت، معدن و تجارت استان قم اعلام کرده است به دلیل فقدان تبلیغات مناسب و همچنین افزایش هزینه تولید و قیمت تمام شده، قم در تولید و فروش فرش ابریشم از جایگاه اصلی خود عقب‌مانده است و در خود قم نیز فرش ابریشم در رتبه دهم صادرات قم قرار گرفته است...

اما اخیراً حذف بیمه برخی از قالیبافان چالشی جدید در برابر صنعت فرش قم است که اخیراً موجب آزار و رنجش شدید قالیبافان خانگی را فراهم کرده است...

به گفته امیر‌آبادی نماینده قم در چند روز اخیر واحد‌های تأمین اجتماعی در استان، اقدام به قطع بیمه قالیبافان و بافندگان فرش کرده‌اند، چراکه قانون صرفاً حجم تولید فرش و قالی را به‌عنوان مبنا تعیین کرده و از همین رو برخی از بافندگان به دلیل پایین بودن حجم تولید فرش عملاً از مزایای بیمه بافندگان حذف شده‌اند...

تأسف‌بارتر این‌که به گفته مسئولان در سال 94 نیز هیچ‌یک از قالیبافان برای بیمه تأمین اجتماعی پذیرش نشده‌اند و با اینکه 5 سال از تصویب قانون در زمینه بیمه تأمین اجتماعی می‌گذرد، تنها 450 هزار نفر از قالیبافان توانسته‌اند بیمه شوند، اکنون نزدیک به 1/5 میلیون قالیباف در کشور چشم‌انتظار دستیابی به پوشش بیمه تأمین اجتماعی هستند...

... و در پایان گفتنی است که هرچند این مشکل تنها برای قم نیست و قالیبافان سراسر کشور با آن روبه‌رو هستند، اما باید عنوان کنیم که با توجه به حجم گسترده قالیبافان در قم عملاً لغو این بیمه فشار سنگینی را بر فعالان این صنعت در استان وارد خواهد کرد و بعید نیست همین تعداد اندک کارگاه‌های تولید و بافت فرش و همچنین بافندگان خانگی نیز دست از کار کشیده و فرش قم نیز به سرنوشت دیگر صنایع‌دستی بدل شود...