به گزارش خبرنگار شبکه اطلاع رسانی راه دانا؛ با نزدیک شدن به فصل شیوع بیماری‌های تنفسی، ماجرای تأمین واکسن آنفلوآنزا بار دیگر به یکی از مسائل مهم حوزه سلامت تبدیل شده است؛ امسال اما بخشی از برنامه پیش‌بینی‌شده برای تأمین این واکسن محقق نشده و واکسن آنفلوآنزای اروپایی به ایران نمی‌رسد؛ اتفاقی که بار دیگر مسئله آسیب‌پذیری زنجیره تأمین دارو در برابر اختلالات خارجی را به میان آورده است.
برنامه‌ریزی برای تأمین واکسن آنفلوآنزا موضوعی نیست که با آغاز فصل پاییز کلید بخورد. فرآیند تولید، سفارش‌گذاری و انتقال این واکسن از ماه‌ها قبل باید در دستور کار قرار گیرد تا محصول در زمان مناسب به کشور برسد. با این حال، امسال تأخیر در تولید جهانی واکسن و محدودیت‌های ناشی از تحریم‌ها موجب شده تأمین سویه مورد نیاز از مسیر اروپایی، مانند سال گذشته امکان‌پذیر نباشد.
سخنگوی سازمان غذا و دارو نیز در توضیح این وضعیت تأکید کرده است که برنامه‌ریزی برای تأمین واکسن از ماه‌ها قبل انجام شده بود، اما عوامل خارج از فرآیند داخلی تأمین، از تولید جهانی گرفته تا محدودیت‌های حمل‌ونقل، می‌تواند این برنامه‌ریزی را تحت تأثیر قرار دهد.
وقتی برنامه‌ریزی چندماهه به یک محموله گره می‌خورد
ماجرای امسال واکسن آنفلوآنزا بیش از آنکه صرفاً داستان نرسیدن یک محموله باشد، تصویری از پیچیدگی زنجیره تأمین دارو ارائه می‌دهد؛ زنجیره‌ای که از تولیدکننده در خارج از کشور آغاز می‌شود و برای رسیدن به مصرف‌کننده ایرانی باید از مراحل مختلفی همچون سفارش‌گذاری، تأمین مالی، حمل‌ونقل، انتقال و ترخیص عبور کند.
در چنین زنجیره‌ای، اختلال در هر حلقه می‌تواند زمان رسیدن محصول نهایی را تغییر دهد. به همین دلیل است که در حوزه دارو، فاصله میان «برنامه‌ریزی برای تأمین» و «دسترسی واقعی» اهمیت زیادی دارد.
این موضوع درباره واکسن آنفلوآنزا حساس‌تر است؛ چرا که برخلاف بسیاری از اقلام دارویی، تقاضای این واکسن ماهیت فصلی دارد و زمان رسیدن آن به کشور در میزان استفاده از آن نقش تعیین‌کننده‌ای خواهد داشت.
به بیان دیگر، واکسنی که پس از عبور از اوج فصل بیماری در اختیار مردم قرار گیرد، نمی‌تواند همان کارکرد واکسنی را داشته باشد که به‌موقع در اختیار گروه‌های هدف قرار گرفته است.
تحریم فقط یک محدودیت اقتصادی نیست
در سال‌های اخیر، تحریم‌ها یکی از متغیرهای اثرگذار بر زنجیره تأمین دارو در ایران بوده‌اند. اگرچه دارو و تجهیزات پزشکی در فهرست کالاهای بشردوستانه قرار دارند، اما محدودیت‌های بانکی، مالی، حمل‌ونقل و مبادلات بین‌المللی می‌تواند روند تأمین آنها را پیچیده کند.
در چنین شرایطی، وقتی تولید جهانی یک محصول نیز با تأخیر مواجه می‌شود، کشوری که برای تأمین آن به واردات وابسته است با چالش مضاعفی روبه‌رو خواهد شد.
ماجرای واکسن اروپایی امسال را می‌توان از همین زاویه بررسی کرد؛ یک اختلال در تولید جهانی، در کنار محدودیت‌های ناشی از تحریم و حمل‌ونقل، می‌تواند مسیری را که از ماه‌ها قبل برای تأمین واکسن طراحی شده است، با مشکل مواجه کند.
سخنگوی سازمان غذا و دارو نیز بر همین نقطه دست گذاشته و تأکید کرده است که حتی یک عامل بیرونی مانند حمل‌ونقل می‌تواند برنامه‌ریزی انجام‌شده برای تأمین دارو را تغییر دهد.
مسئله فقط واکسن نیست
اهمیت این اتفاق فراتر از یک قلم خاص دارویی است. هر بار که تأمین یک دارو یا واکسن تحت تأثیر یک عامل خارجی قرار می‌گیرد، یک پرسش اساسی درباره میزان تاب‌آوری زنجیره تأمین مطرح می‌شود: اگر مسیر اصلی تأمین دچار اختلال شود، مسیر جایگزین چیست؟
این پرسش به‌خصوص درباره اقلامی که مصرف فصلی یا حساسیت زمانی دارند، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
در چنین شرایطی، تنوع‌بخشی به منابع تأمین، پیش‌بینی ذخایر مناسب، استفاده از ظرفیت تولید داخلی و ایجاد مسیرهای جایگزین واردات می‌تواند بخشی از راهکارهای کاهش آسیب‌پذیری باشد؛ چرا که اتکا به یک مسیر محدود، در زمان بروز بحران، قدرت مانور نظام سلامت را کاهش می‌دهد.
البته تولید داخلی نیز به تنهایی پاسخ همه نیازها نیست و در بسیاری از اقلام دارویی و واکسن‌ها، تأمین از بازار جهانی همچنان بخشی از نیاز کشور را پوشش می‌دهد. مسئله اصلی، ایجاد زنجیره‌ای است که در صورت اختلال در یک مسیر، کل فرآیند تأمین متوقف نشود.
چند ماه برنامه‌ریزی؛ چند عامل برای تغییر معادله
تجربه امسال واکسن آنفلوآنزا یک واقعیت مهم را بار دیگر نشان می‌دهد؛ در حوزه دارو، برنامه‌ریزی زمانی ارزش خود را نشان می‌دهد که امکان اجرای آن تا آخرین حلقه زنجیره وجود داشته باشد.
ممکن است سفارش یک واکسن ماه‌ها قبل ثبت شده باشد، اما تأخیر در تولید، محدودیت‌های تجاری، مشکلات انتقال پول یا حتی اختلال در حمل‌ونقل بتواند زمان‌بندی نهایی را تغییر دهد.
بنابراین، مسئله امروز فقط این نیست که واکسن اروپایی چرا نرسید؛ مسئله مهم‌تر این است که برای چنین اختلالاتی چه سناریوی جایگزینی در نظر گرفته شده و آیا منابع دیگر می‌توانند خلأ ایجادشده را در زمان مناسب جبران کنند یا خیر.
فصل آنفلوآنزا در پیش است و هرچه زمان می‌گذرد، اهمیت پاسخ به این پرسش بیشتر می‌شود. زنجیره تأمین دارو زمانی تاب‌آور است که با اختلال یک تولیدکننده، یک مسیر حمل‌ونقل یا یک کانال واردات، کل برنامه تأمین کشور تحت تأثیر قرار نگیرد.
ماجرای واکسن آنفلوآنزای اروپایی امسال، فارغ از نتیجه نهایی تأمین واکسن، بار دیگر یک هشدار روشن برای سیاست‌گذار سلامت دارد: در حوزه دارو، داشتن برنامه کافی نیست؛ باید برای زمانی که برنامه اصلی به هر دلیل اجرا نمی‌شود نیز از قبل برنامه جایگزین وجود داشته باشد.
ارسال دیدگاه